जब मैं 'संस्कृति' शब्द सुनता हूँ, तो मैं अपनी रिवॉल्वर निकालता हूँ

ल’अभिव्यक्ति “यदा अहं संस्कृतिः शब्दं श्रुणोमि, तर्हि अहं मम रिवोल्वरं निष्कासयामि” एकं दुःखदः प्रसिद्ध वाक्यं अस्ति यः प्रायः तात्त्विक शासनानां सह संबद्धः अस्ति च तेषां कला च बौद्धिकता प्रति तिरस्कारं दर्शयति।

एष विवादास्पद उद्धरण वास्तवतः नाजी लेखकः हन्स जोस्ट द्वारा 1933 तमे वर्षे लिखित नाटक “Schlageter” इत्यस्मिन् अस्ति। वाक्यं तु यथा अस्ति « यदा अहं संस्कृतिः शब्दं श्रुणोमि, तर्हि अहं मम ब्राउनिंगस्य सुरक्षा बटनं उत्थापयामि »।

ल’एष वाक्यस्य उत्पत्तिः च तस्य ऐतिहासिक संदर्भः गहनं अर्थं समझने हेतु आवश्यकः अस्ति यः यूरोपीय सांस्कृतिक इतिहासे अस्ति। वयं अन्वेष्टुं गच्छामः यथा एष अभिव्यक्ति एकं प्रतीकं बनामासीत बलात्कारी बलस्य च बौद्धिक विचारस्य मध्ये।

ल’एष प्रसिद्ध उद्धरणस्य विवादास्पद उत्पत्तिः

ल’अभिव्यक्ति ‘यदा अहं संस्कृतिः शब्दं श्रुणोमि’ तस्य जर्मन नाटकस्य इतिहासे ज Roots पाते अस्ति। एष उद्धरण, प्रायः नाजी शासनस्य सह संबद्धः, एकं उत्पत्तिं यः विस्तारतः अन्वेष्टुं योग्यः अस्ति।

नाजी उच्चाधिकारिणां प्रति एकं गलत श्रेय

दीर्घकालं, एष उद्धरण नाजी उच्चाधिकारिणां प्रति श्रेयितः, किन्तु एष श्रेय गलतः अस्ति। एष अभिव्यक्ति यः नाटकस्य “Schlageter,” हन्स जोस्ट द्वारा लिखितः अस्ति।

एष नाटकः 1933 तमे वर्षे अप्रैल मासे बर्लिन नगरे प्रदर्शितः, अदोल्फ हिटलरस्य 44 वां जयंतीं चिह्नितं, जर्मन इतिहासस्य विशेषतः अंधकारपूर्णं क्षणं अस्ति यः राइख्सटागस्य अग्निकांडं च डाखाउं चंद्रालयस्य उद्घाटनं च दर्शयति।

सत्य स्रोतः : हन्स जोस्टस्य नाटक “Schlageter”

नाटक “Schlageter” अल्बर्ट लियो Schlageter इत्यस्मिन् जर्मन प्रथम विश्वयुद्धस्य योद्धा यः 1923 तमे वर्षे फ्रांसीसीयैः दण्डितः अस्ति। नाजी शासनः Schlageterं राष्ट्रीय शहीदं रूपं परिवर्तितवान्, तस्य महिमायाः एकं शतं स्मारकाणि निर्मितानि।

एष नाटकः नाजी सांस्कृतिक प्रचारस्य भागं अस्ति यः जर्मन राष्ट्रीय भावना जगाने हेतु पौराणिक नायकों का निर्माणं कर्तुं प्रयत्नशीलः।

एष नाटकस्य लेखनं च प्रदर्शनं यः ऐतिहासिक संदर्भं समझने हेतु अत्यावश्यकः अस्ति यः संस्कृति उपभोगस्य गतिशीलताः च एष विवादास्पद उद्धरणस्य अर्थं।

ल’अभिव्यक्ति “यदा अहं संस्कृतिः शब्दं श्रुणोमि, तर्हि अहं मम रिवोल्वरं निष्कासयामि”

उद्धरणं “यदा अहं संस्कृतिः शब्दं श्रुणोमि, तर्हि अहं मम रिवोल्वरं निष्कासयामि” प्रायः गलत श्रेयितः अस्ति, किन्तु तस्य सत्य स्रोतः कः अस्ति? एष वाक्यं, नाजी शासनस्य अधीनं कला च संस्कृति प्रति दमनस्य प्रतीकं, गहनं विश्लेषणं योजनीयः।

मूल वाक्यं च तस्य भिन्नताः

हन्स जोस्टस्य नाटक “Schlageter” यः 1933 तमे वर्षे अप्रैल मासे प्रदर्शितः, मूल वाक्यं धारयति : “Wenn ich das Wort Kultur höre, entsichere ich meinen Browning !” एष सूत्रं नाजीं प्रति प्रायः श्रेयितं उद्धरणं किंचित् भिन्नं अस्ति। उद्धरणस्य अनुवादं च मौखिक संप्रेषणं कारणं भिन्नता अस्ति।

नाटकस्य ऐतिहासिक संदर्भः च तस्य लेखकः

हन्स जोस्ट, पूर्वे अभिव्यक्तिवादी लेखकः च शान्तिवादी, राष्ट्रीय समाजवादी शासनस्य प्रति सम्मिलितः। तस्य सम्मिलनं एकाकिनं नास्ति; अनेकः जर्मन बौद्धिकाः नूतन शासनस्य प्रति अनुकूलितुं यत्नशीलः आसन्। नाटक “Schlageter” नाजी विचाराणां प्रचाराय एकं प्रभावशाली उपकरणं अभवत्।

अभिव्यक्ति का अर्थ च प्रतीकत्व

अभिव्यक्ति ‘यदा अहं संस्कृतिः शब्दं श्रुणोमि, तर्हि अहं मम रिवोल्वरं निष्कासयामि’ बलात्कारी बलस्य च बौद्धिकता के बीच तनाव का प्रतीक बन गई है। एष वाक्यं, प्रायः नाजी शासनस्य सह संबद्धः, एकं दृष्टिकोणं दर्शयति यत्र भौतिक शक्तिः च बलात्कारी विजयः शिक्षणं च बौद्धिक विकासं प्रति तिरस्कारं दर्शयति।

नाजी शासनस्य कला प्रति तिरस्कारः

नाजी शासनः कला च संस्कृति प्रति एकं अत्यधिक प्रतिबंधात्मक दृष्टिकोणं धारयति, यः नाजी विचारधारां महिमायाम् उपयुक्तं कार्याणि प्रोत्साहितं च तानि कार्याणि यानि “दिगेनरेटेड” इति मान्यते तानि निष्कासयति। एष अभिव्यक्ति तिरस्कारं दर्शयति यः प्रतेकं कला च विचारं प्रति अस्ति यः पार्टी के निर्देशों के प्रति अनुकूलितं न अस्ति।

बलात्कारी बलं बौद्धिकता च शिक्षणं

अग्नि शस्त्रं च संस्कृति के बीच विरोध बलात्कारी समाधानं च हिंसा के प्रति प्राथमिकता दर्शयति, शिक्षणं च बौद्धिकता के प्रति तिरस्कारं दर्शयति। एष द्वंद्व एकं मानसिकता दर्शयति यत्र बलं बौद्धिकता पर प्राधान्यं अस्ति।

एष अभिव्यक्ति एकं सार्वभौम चेतावनीं बन गई है यः विरोधी-बौद्धिकता च सांस्कृतिक अभिजात वर्गं प्रति अविश्वासं दर्शयति, आज भी एकं स्मरणं यः शिक्षणं च संस्कृति के महत्वं दर्शयति।

निष्कर्षः : एष अभिव्यक्ति का आधुनिक धरोहर

आज, एष अभिव्यक्ति उपयोगिता वर्धनं विरोधी-बौद्धिकता च संस्कृति के प्रति खतरे के लिए उपयोगिता युक्तं अस्ति। अभिव्यक्ति “यदा अहं संस्कृतिः शब्दं श्रुणोमि, तर्हि अहं मम रिवोल्वरं निष्कासयामि” एकं प्रतीकं बन गई है यः अधिकारिक शासनां प्रति प्रतिरोधं दर्शयति यः स्वतंत्रता अभिव्यक्ति को दमनं कर्तुं प्रयत्नशीलः अस्ति।

एष वाक्यं, नाजी नाटकस्य भागं, तस्य ऐतिहासिक संदर्भं पार कर एकं प्रमुख सांस्कृतिक संदर्भ बन गई है। एष शिक्षणं दर्शयति यः संस्कृति च शिक्षणं रक्षा करने हेतु आवश्यकं अस्ति यः विचारधाराओं के प्रति तिरस्कारं दर्शयति।

एष उद्धरणस्य इतिहासं अपि शिक्षयति यः प्रसिद्ध अभिव्यक्तियों के सटीक उत्पत्तिं जाँचने हेतु आवश्यकं अस्ति, यः श्रेय के गलतियोंं हमारी ऐतिहासिक समझ को विकृत कर सकतीं। एष उद्धरणं यः आज भी हमारे ऐतिहासिक समयों और विचारधाराओं की समझ को आकार देतीं।

अन्ततः, एष अभिव्यक्ति अध्ययनं दर्शयति यः शब्दः तस्य प्रारंभिक संदर्भं पार कर एकं नवीन अर्थं प्राप्तं कर्तुं शक्नोति। एष वाक्यं हमें आमंत्रितं करोति यः अधिकारिक शासनां प्रति संस्कृति की संवेदनशीलता पर विचारं कर्तुं च स्वतंत्रता अभिव्यक्ति कलात्मकं च बौद्धिकं रक्षां कर्तुं आवश्यकं दर्शयति।